shqiptar

Nga Wiktionary
(Përcjellë nga Shqiptar)
Jump to navigation Jump to search
Wikipedia ka një artikull për fjalën:

Shqip[redaktoni]

Emër[redaktoni]

shqiptar m. sh.

  1. Banor vendës i Shqipërisë Albania, ose ai që e ka prejardhjen nga Shqipëria/ Albania; pjesëtar i popullsisë Shqiptare/Albanian Shqiptar i vërtetë. Shqiptarët e mërguar. Besa (fjala) e Shqiptarit. Nderi (karakteri) i Shqiptarit. Trimëria (bujaria, mikpritja, fisnikria) e Shqiptarëve. Luftërat e Shqiptarëve për liri e pavarësi. Malli i Shqiptarit për mëmëdheun.

I mb. - Që lidhet me Shqipërinë ose me Shqiptarët, që është karakteristik për Shqipërinë ose për Shqiptarët, i Shqipërisë ose i Shqiptarëve; që është krijuar nga Shqiptarët. Populli Shqiptar/Albania. Viset (trojet, trulli, tokat) Shqiptare. Shteti shqiptar. Shtetas Shqiptar. Shtetësia Shqiptare. Natyra Shqiptare. Bregdeti buzdeti Shqiptar. Alpet Malet Shqiptare. Punëtori (fshatari, intelektuali, sportisti ) Shqiptar. Gratë (vajzat djemt) Shqiptare. Fëmijët Shqiptare. Rinia Shqiptare. Familja Shqiptare. Kultura (letërsia, filmi, teatri, opera, baleti, muzika) Shqiptare. Arti (folklori) Shqiptar. Veshje kombëtare (këngë, valle) Shqiptare. Mendimi Shqiptar. Shkenca Shqiptare. Jeta (bota) Shqiptare. Mikpritja (bujaria, besa, ndera, burrnia) fisnikria Shqiptare. Zakonet, doket Shqiptare. Gjellë gatimet Shqiptare. Emër Shqiptar. ==Etimologjia=Albanian, Shqipja, gjuha që lindi gjuhët indo-evropiane. Nga pellazgjishtja në ilirishte dhe pastaj në Shqipe u trashëgua dhe u ruajt gjuha më e vjetër e Evropës. Është vërtetuar me argumente të forta se gjuha Shqipe është gjuha mëmë indoevropiane dhe në ndihmë për të vërtetuar vjetërsinë e gjuhës dhe historisë vijnë shkencat e gjuhësisë dhe arkeologjisë. Po pse nuk u shkrua gjuha Shqipe ashtu si latinishtja dhe greqishtja? Edhe kjo nuk është e vërtetë, sepse ka dokumente te shkruara të mbetura nga djegiet porse nuk janë zbuluar akoma dhe se gjuha shqipe është shkruar edhe me germat “latine” edhe ato “greke”. Në lashtësi letrarëve dhe klerikëve u interesonte latinishtja dhe greqishtja sepse ato ishin gjuhët administrative apo zyrtare. Kështu që dijetarët e lashtë grekë dhe romakë shkruan për ato ngjarje të kohës që ata mund t’i vërtetonin dhe t’i ruanin për brezat e tyre të ardhshëm. Shkencëtarët e gjuhës na kanë bërë të njohim të fshehtat e gjuhëve, sepse analiza gjuhësore mund të ndjekë një gjuhë të shkruar që nga fillesat e saj më të hershme dhe të zbulojmë lidhjet e saj me gjuhët e tjera dhe me burimin familjar të përbashkët. Pra gjuha njihet si një nga tiparet etnike themelore të një populli. Fjala “Gjuhësi’’ është përkufizuar si studim i ligjërimit njerëzor. Pjesë të rëndësishme të një studimi gjuhësor janë: klasifikimi i tingujve të gjuhës së folur, fjalëformimi, duke përfshirë gjininë, rrënjën, kompozimi, përkufizimi i saktë i fjalëve, renditja e duhur e fjalëve brenda një fjalie, gjurmimi i prejardhjes së një fjalie në gjuhën e origjinës, zhvillimi dhe ndryshimi i fjalës nëpërmes viteve, si dhe transmetimi i fjalës nga një gjuhë në tjetrën. Në këtë drejtim, studimi historik i një gjuhe në procesin e ndryshimit nëpër vite e zgjidh arkeologjia duke hedhur dritë mbi një kulturë parahistorike.Ashtu si në arkeologji edhe në kërkimet shkencore të gjuhës shqipe u morën të huajt dhe jo vetë shqiptarët. Sepse shqiptarëve u duhet të mbroheshin nga pushtuesit e ndryshëm që nuk e linin të diturohej. Në shekujt XIX dhe XX shkenca e gjuhësisë krahasuese bëri të mundur që studiuesit të përcaktonin origjinën e gjuhës shqipe dhe lidhjet e saj me gjuhët e tjera indoevropiane. Shkencëtarë që bënë emër ne këtë drejtim përmenden:Gotfrik Lajbnik (1646-1717) - ishte filolog dhe deklaroi se gjuha shqipe rrjedh nga ilirishtja. Hans Tunman (1746-1778) - historian suedez profesor në Universitetin e Halles të Gjermanisë, ishte albanologu i parë që studioi shkencërisht origjinën e gjuhës së popullit shqiptar. Ai bëri kërkime në burimet greke, latine, bizantine dhe studioi fjalorin tre gjuhësh sllav-grek-shqip të Theodhor Kavaliotit të vitit 1770. Hans Tunman - arriti në përfundimin se shqiptarët janë vazhdues autokton të popullsisë së lashtë ilire, që as u romanizuan e as u asimiluan nga dyndjet e mëvonshme. Johan Fon Han (1811-1869) - austriak i diplomuar për drejtësi në Universitetin e Haidelbergut, i cili shërbeu si gjykatës i shtetit të ri grek, dhe më vonë si nënkonsull në Janinë. Johani iu fut studimeve të gjuhës shqipe bashkë me të ndriturin gjuhëtarin shqiptar Kostandin Kristoforidhin. Botoi tre vëllime ‘Studime shqiptare mbi kulturën, gjuhën dhe historinë’ dhe nxori përfundimin se shqipja rrjedh nga ilirishtja dhe ilirishtja nga pellazgjishtja. Franc Bop (1791-1867) - profesor i Universitetit të Berlinit dhe themeluesi kryesor i gjuhësisë së krahasuar historike indoevropiane. Botoi në vitin 1854 veprën e tij dhe nxori përfundimin se shqipja bënë pjesë në familjen indoevropiane dhe është gjuhë e veçantë pa simotër gjuhë tjetër.Dhimitër Kamarda - filolog italian me origjinë shqiptare botoi veprën ‘Një ese e gramatikës krahasuese rreth gjuhës shqipe’ më 1864, vërtetoi me dokumente lashtësinë e gjuhës shqipe. Si një gjuhë ndër më të vjetra në botë.Gustav Majer (1850-1900) - profesor austriak në Universitetin e Gracit, anëtar i akademisë së shkencave të Vjenës, i cili u specializua në fushën e studimit të gjuhëve shqipe, greke dhe turke. Botoi librin ‘Mbi pozitën e gjuhës shqipe në rrethin e gjuhëve indoevropiane’ në vitin 1883, që më vonë u pasua me 8 vëllime shkencore mbi historinë, gjuhën, poezinë, përrallat popullore shqipe dhe ngulmimet e arbëreshëve në Itali dhe Greqi.Eduard Shnajder - një studiues francez që shërbeu në qeverinë osmane të Shkodrës, shtoi në librin e tij për ‘Pellazgët dhe pasardhësit e tyre’ më 1894 një leksion i hollësishëm teknik, ku gjuha shqipe paraqitet si ‘tingëllimi më i pastër e më besnik i gjuhës pellazge’. Holder Pedersen (1867-1953) - danez i cili punoi 35 vjet si profesor i gjuhësisë së krahasuese indoevropiane në Universitetin e Kopenhagës. Për 35 vjet me radhë botoi një varg punimesh shkencore mbi gjuhën shqipe, duke dhënë analiza të vlefshme. Gjithashtu mblodhi e botoi folklorin shqiptar. Norbert Jokli (1887-1942) - gjuhëtar austriak me origjinë gjermano-çifute, bibliotekar në Universitetin e Vjenës i kushtoi gjithë jetën studimeve të gjuhës shqipe. Para se të fillonte Lufta e Dytë Botërore, atë e ftuan t’u mësonte albanologjinë studiuesve shqiptar, mirëpo vdekja e tij në një kamp përqendrimi nazist e privoi Shqipërinë nga shërbimet e këtij studiuesi të madh. Zef Skiroi (1865-1927) - filolog i shquar italian me origjinë shqiptare bashkë me, Joklin dhe danezin Pedersen, janë cilësuar si tre albanologët më të shquar. Studimet e profesor Skiroi nxorën në dritë librin e tij ‘’Gjuha shqipe’’ në Romë më 1932.Mbas studimeve të shkencëtarëve të huaj rreth gjuhës dhe historisë të shqiptarëve dolën dhe studiuesit e parë shqiptarë në drejtim të gjuhës shqipe si De Rada, Pashko Vasa, Kostandin Çekrezi, Kristo Dako, profesori i madh dhe i shquar Eqrem Çabej, Namik Resuli, Martin Camaj, Karl Gurakuqi, Ernest Koliqi, Androkli Kostallari, Aleks Buda, Shaban Demiraj, Mahir Domi, Robert Elsie. etj.Kështu mbas shumë studimesh duke u bindur mbi një varg argumentesh, shkencëtarë apo gjuhëtarë të huaj dhe Shqiptarë nxorën përfundimin se populli Shqiptar dhe gjuha Shqipe e tij e kanë prejardhjen nga ilirët dhe ilirët nga pellazgët parahistorik. Në krahasimin gjuhësor midis shqipes, greqishtes dhe latinishtes së vjetër, është vërtetuar se Shqipja si gjuhë është formuar më herët se këto të dy gjuhë të vjetra. Një vërtetim i pamohueshëm për vjetërsinë e gjuhës Shqipe janë emërtimet e qyteteve, maleve dhe lumenjve që janë trashëguar deri me sot duke iu qëndruar edhe pushtimeve te gjata nga popujt e tjerë, si p.sh; SCUPI-SHKUPI, SCODRA-SHKODRA, LISSUS-LEZHA, DURRACKIUM-DURRΛS, MATHI-MATI, lumi DRINUS-DRINI, mali TOMORRIS-TOMORRI etj. Trashëgiminë nga pellazgjishtja ne ilirishte dhe me pas në shqipe e kemi dhe nga emrat e vjetër që janë edhe sot tek emërtimi i njerëzve si; HEKTOR, ALKET, TOMOR, DRINI, ILIR, TEUTA, GENTI, BARDHYLI etj. Të tillë emra janë mbi 800, qe ka mbledhur studiuesi Mahir Domi.Po t’i hedhim një vështrim të shpejtë hartës të Europës, do të vëmë re se shumë qytete dhe krahina kanë emërtime të kuptimit në gjuhën shqipe dhe vetëm në gjuhën shqipe si për shembull: - Toskana në Itali qe e ka marrë këtë emër prej banorëve të saj, se ata ishin toskë të njëjtë me ata të Shqipërisë.- Brindizi lexohet ne shqip: bri ndezur.- Kryeqyteti i Francës Parisi është në shqip: i pari ose si i pari.- Marrsiella, qytet i Francës e ka marrë këtë emër nga shqiptarët në lashtësi sepse ai ka qenë dhe është qytet bregdetar tregtar, pra marr dhe sjell.Po të vërejmë emërtimet e qyteteve të lashta greke edhe këta kanë emra të kuptimit shqiptar, për shembull, Mare Nastrum- Deti JON, Athina – a thënë, Edessa – e desha, Thiva - theva.Po ashtu Homeri rrjedh nga fjalë shqipe, duke pasur parasysh që ai ishte i verbër, pellazgët i vunë emrin i Mjerë, Homer. Veprat e tij Iliadha dhe Odhisea (Udhë sheh) janë legjenda pellazge ose Shqiptare, që u shkruan nga Homeri dhe gjatë shekujve u përvetësuan nga shkruesit e mëvonshëm bizantinë. Tek Iliada, të gjithë kryetarët e fiseve, pjesëmarrëse në betejën e Trojës dhe vendet nga vinin kanë emra të kuptimit në shqip, për shembull:Mikena - mik kena/kemi, mbret ishte Agamenoni..Menelao - mëndja e la, ishte mbret i Spartës, vëllai i Agamemnonit.Mirmidonët - mirditorët, kishin mbret Aqilean ose Akilin, që do të thotë-aq i lehtë.Elena - e lanë mend.Priami - i parë jam ose prij jam, mbreti i Trojës.Paridi - i pari që di, etj.Në të gjitha kohërat bizantinët kanë pasur maninë për të përshtatur fjalët jo-greke në fjalë greke. Kjo mënyrë veprimi ka ndryshuar deri diku dhe mënyrën e shqiptimit të fjalëve ose emrave. Megjithatë, po të shohim perënditë e lashta te Olimpit ku besonin grekët në lashtësi, do vërejmë se ato perëndi lexohen apo kuptohen vetëm në gjuhen shqipe si për shembull: Zeus - Zë, është perëndia më e fuqishme që kishte për grua perëndinë. Hera - Era. Perëndia tjetër Letos – Leton. Zeusi më vonë u martua me perëndeshën Mentis - mend dhe lindën Athinanë. Marsi ishte perëndia e luftës dhe shumë herë nxiste grindje midis njerëzve prandaj e pat marrë emrin nga shqipja ‘’i marrë’’. Perëndia Apolon mendoj se e ka marre këtë emër nga shqipja, apo-loni, dhe vërtet Apoloni ishte perëndi i muzikës, poezisë dhe harqeve, dhe çfarë bënte Apoloni! Luante muzikë, i ndryshonte drejtimin shigjetave. Loja më e dashur për të luajtur për fëmijët ishte shigjeta. Perëndia e detit quhej Tetis, që shume lehtë në shqipe T zëvendësohet me D.Po të shohim ditës e javës në gjuhën shqipe vërejmë se kanë një kuptim të plotë shqiptar dhe të perëndive ku besonin pellazgët. E diela, është dita që përfaqëson Diellin ngaqë e diela është dita më me shumë diell. E hëna përfaqëson hënën. E marta është dita e Marsit dhe quhet si ditë e marrë. E mërkura është dita e Mërkurit. E enjtja nuk është zbuluar akoma. E premtja është dita e zezë, të prenë, e prenë. E shtuna përfaqëson Saturnin. Ndërkohë, grekët bizantinë ditët e javës i emërtojnë kështu: e diela përfaqëson Zotin, e hëna është dyshi, e marta, është treshi, e mërkura, është katra, e enjtja, është e pesta, e premtja, është dita e Shën Mërisë, te shtunën e kanë marrë nga hebrenjtë.Siç shihet shqiptarët emërtimin e ditëve të javës e kanë më të vjetër se grekët, gjë që tregon se shqiptarët janë më të vjetër si popull në Ballkan. Edhe betimin pellazgët e bënin për kokën e nënës, babait, ashtu si betohen dhe shqiptarët sot, për kokën e nënës dhe të babait. Pellazgët me zakonet, muzikën, veshjen dhe veçanërisht me gjuhën e tyre shqipe, i kanë qëndruar kohës në tokat e tyre. Shumë të dhëna historike greke, latine përmendin rastësisht ndonjë kontakt ushtarak, diplomat, tregtar dhe fetar me shqiptarët. Më vonë udhëtarë evropianë, dijetar, aventurier shkruan për ashpërsinë malore të vendit, për luftëtarët krenarë apo për veshjet karakteristike. Uiliam Shekspir nuk e pat vizituar kurrë Shqipërinë, por ai vendosi komedinë e tij ‘’Nata e Dymbëdhjetë’’ në Iliri, pra në Shqipëri. Lordi Bajron ngeli kaq i gëzuar dhe i lumtur në takimet me shqiptarët, sa që i shkruante nënës së tij se do të blinte një kostum shqiptar dhe do ta vishte; fatkeqësisht kjo veshje u përvetësua nga grekët dhe njihet sot si kostumi kombëtar grek (!?)Përrallat, legjendat dhe trimëria shqiptare do arrinin deri në Filipine, ku historia e dashurisë diku në mbretërinë e Shqipërisë me titull ‘’FLORANT AT LAURA’’ do të shkruhej në gjuhën tagaloge nga autori filipinas Leonard Tugjy. Legjenda e heroit kombëtar Skënderbeut, tregohet nga çifuti spanjoll në veprën e Leongfellout me titull ‘’Përrallat e hanit buzë rrugës’’.Në përfundim duhet theksuar se mendimi i përgjithshëm shkencor është se populli shqiptar dhe gjuha shqipe janë pasardhësit modernë të Ilirëve dhe Pellazgëve, dhe fillesave indoevropiane. Kjo e bën edhe më të qartë arsyen përse populli shqiptar i vjetër është mbajtur i patundur pas gjuhës dhe kulturës së tij të lashtë. Ndonëse atdheu i ynë është pushtuar shpesh nga grekët, romakët, sllavët dhe turqit, edhe ndonëse shpesh kemi përdorur gjuhë tregtie, të ardhura nga larg, njerëzit që sot njihen si shqiptarë kanë ruajtur me vendosmëri e sukses, zakonet, traditat dhe dallimin tonë të lashtë Ilir e Pellazg. Por që të ruhen edhe në të ardhmen duhet që Shqiptarët të kujdesen sa me shume për zhvillimin e më tejshëm arsimor-shkencor, të ndërtojnë institucione, universitete të tyre kombëtare dhe t’i ruajnë me fanatizëm nga armiqtë shekullor të popullit Shqiptar. A collection of Albanian Grammar e-books Dorëshkrimi shqip i Teodor Shkodranit nga viti 1210 Dorëshkrimi i Teodor Shkodranit nga viti 1210, i tëri në gjuhën shqipe, shtyen kufijtë kohorë për 345 vite më herët se sa “Meshari”i Buzukut,që është i vitit 1555.- Botimi i tërë dorëshkrimit, si libër i veçantë, do të bëhet së shpejti nga revista “Ekskluzive”. Dorëshkrimi është transkriptuar, transliteruar dhe shoqërohet me një koment dhe analizë shkencore nga autori i këtij shkrimi.I gjithë dorëshkrimi është autograf, i shkruar nga një dorë. Ndërsa në fund fare, në f. 208, autori është firmosur vetë me emrin: Teodor Shkodrani, duke shënuar: “Me ndihmën dhe dëshirën e fort të lumturit Zot, e përfundova në vitin 1210, ditën e 9 të marsit”. “Mee nihemmen zze dessirnnee e phorte t’ Lummnummitt ZOT e mbaronjj n’Vitte MCCX dittn ee IX t’ Mmarxxitee” - THEODOR SSCODRAANNITTEE

Shqiptimi[redaktoni]

Sinonime[redaktoni]

Folja (j)am, siç e kemi thënë dhe në shkrimet tona të mëparshme, paraqitet me vargjet e mëposhtme. Të gjitha këtyre trajtave u mungojnë kategoritë e numrit. kohës dhe mënyrës, në fjalë ato shprehin rëndom vetëm kuptimin e foljes jam në v. 111. njëjës, të së tashmes së dëftores është.am, an, ern, en, im, in,om, on, um, un, ma, na, me, ne, mi, ni, mo, no, mu, nu; as, es, is, os, us, sa, se, si, so, su; ash, esh, ish, osh, ush, sha, she, shi, sho, shu; az, ez, iz, oz, uz, za, ze, zi, zo, zu, azh, ezh, izh, ozh, uzh, zha, zhe, zhi, zho, zhuTOGFJALËSHI “Q + (J’)AM”Togfjalëshi "që + jam", që merr trajta të shumta sipas formulës x * (j) am ku x = c, ch, h, g, gj, j, k, qu, y, z, x.Kështu p.sh. kemi:c + (j’)amcam cem cim com cumcan cen cin con cuncas ces cis cos cussac sec sic soc succash cesh cish cosh cushshac shec shic shoc shuccaz cez ciz coz cuzzac zec zic zoc zuccazh cezh cizh cozh cuzhzhac zhec zhic zhoc zhucch + (j’)amcham chem chim chom chumchan chen chin chon chunchas ches chis chos chussach sech sich soch suchchash chesh chish chosh chushshach shech shich shoch shuchchaz chez chiz choz chuzzach zech zich zoch zuchchazh chezh chizh chozh chuzhzhach zhech zhich zhoch zhuchh + (j’)amham hem him hom humhan hen hin hon hunhas hes his hos hussah seh sih soh suhhash hesh hish hosh hushshah sheh shih shoh shuhhaz hez hiz hoz huzzah zeh zih zoh zuhhazh hezh hizh hozh huzhzhah zheh zhih zhoh zhuhg + (j’)amgam gem gim gom gumgan gen gin gon gungas ges gis gos gussag seg sig sog suggash gesh gish gosh gushshag sheg shig shog shuggaz gez giz goz guzzag zeg zig zog zuggazh gezh gizh gozh guzhzhag zheg zhig zhog zhuggj + (j’)amgjam gjem gjim gjom gjumgjan gjen gjin gjon gjungjas gjes gjis gjos gjussagj segj sigj sogj sugjgjash gjesh gjish gjosh gjushshagj shegj shigj shogj shugjgjaz gjez gjiz gjoz gjuzzagj zegj zigj zogj zugjgjazh gjezh gjizh gjozh gjuzhzhagj zhegj zhigj zhogj zhugjj + (j’)amjam jem jim jom jumjan jen jin jon junjas jes jis jos jussaj sej sij soj sujjash jesh jish josh jushshaj shej shij shoj shujjaz jez jiz joz juzzaj zej zij zoj zujjazh jezh jizh jozh juzhzhaj zhej zhij zhoj zhujk + (j’)amkam kem kim kom kumkan ken kin kon kunkas kes kis kos kussak sek sik sok sukkash kesh kish kosh kushshak shek shik shok shukkaz kez kiz koz kuzzak zek zik zok zukkazh kezh kizh kozh kuzhzhak zhek zhik zhok zhukqu + (j’)amquam quem quim quom quumquan quen quin quon quunquas ques quis quos quussaqu sequ siqu soqu suququash quesh quish quosh quushshaqu shequ shiqu shoqu shuququaz quez quiz quoz quuzzaqu zequ ziqu zoqu zuququazh quezh quizh quozh quuzhzhaqu zhequ zhiqu zhoqu zhuquy + (j’)amyam yem yim yom yumyan yen yin yon yunyas yes yis yos yussay sey siy soy suyyash yesh yish yosh yushshay shey shiy shoy shuyyaz yez yiz yoz yuzzay zey ziy zoy zuyyazh yezh yizh yozh yuzhzhay zhey zhiy zhoy zhuyz + (j’)amzam zem zim zom zumzan zen zin zon zunzas zes zis zos zussaz sez siz soz suzzash zesh zish zosh zushshaz shez shiz shoz shuzzaz zez ziz zoz zuzzaz zez ziz zoz zuzzazh zezh zizh zozh zuzhzhaz zhez zhiz zhoz zhuzx + (j’)amxam xem xim xom xumxan xen xin xon xunxas xes xis xos xussax sex six sox suxxash xesh xish xosh xushshax shex shix shox shuxxaz xez xiz xoz xuzzax zex zix zox zuxxazh xezh xizh xozh xuzhzhax zhex zhix zhox zhuxShembuj:Anglisht. custom, kin, kinship,Arabisht. zekatGreqisht. PentateuqosGjermanisht. Urkunde, Verkuendigung, KundeLatinisht. -caes- (Caesar), -ces-, - cis-, -cus-, -sec- , -socsectus, socialisShqip. çështje, i veçantëToponimihamAnglisht. Hampton, Tottenham,X “Q'ish”Togfjalëshin "që ish", ndër të tjera, e gjejmë në trajtat: cc, gg, kk, ss, zzE, i, o, (u) dhe p, b, f, v,Kombinimi mes e, i, o, (u) dhe p, b, f, v, të cilat shprehin në mënyrë të sintetizuar Au, yllin, arin, atin dhe un(ë) kanë shërbyer për të shtuar larminë e mjeteve shprehëse, lakonicitetin e tyre dhe në mungesë të informacionit dhe të errësirës së plotë mbi gjenezën e tyre të fshehin përmbajtjen a të mbulojnë ndonjëherë karakterin skandaloz e të turpshëm moralisht dhe ideologjikisht të vetë fjalës. Këto shkronja - fjalë apo fjalë - shkronja duke u kombinuar me rrënjët Yll, Ar, Ay, At, dhe Unë si dhe me pesë foljet kryesore të shqipes dhe të gjithë gjuhëve të botës si Bëj, Jam, Them, Thërras dhe Vij, kanë krijuar shumicën e fjalëve të pazbërthyeshme apo të zbërthyera keq deri më sot nga gjuhëtarët. Kështu, nga këto kombinime do të hasni "rrënjë" të tilla si angl. if, of, off, gjer. ob, oben, shqipja në qoftë se, shqipja e turq. qofte etj. etj. Kobinime të tilla marrin trajtën aff, afp, afv, etj., effe, effi, ev, evo, etj. ifi, ip, iper, etj., off, ofp, opf, ov, etj. pfl e kështu me radhë. Këto "rrënjë" prapa kuptimit të fjalës, pra primitivisht duan të thonë "ay yl1 vjen", dhe "ay yll është bërë".Kur bëjmë fjalë për mjetet fjalëformuese, vëmendje duhet treguar në leximin, kuptimin e zbërthimin e vetë termave të terminologjisë shkencore, të cilat flasin më shumë se shpjegimi i thatë që na japin fjalorët. S'mjafton që ne t'u nxëmë kuptimin, por lipset të mësojmë t'i zbërthejmë vetë këto terma, pasi leksikografi dhe shkencëtari kanë fshehur në vetë termin çelësin e "rregullit" apo ligjit që kanë dashur të na transmetojnë. Kështu, te shumica e termave shkencore në përgjithësi dhe atyre gjuhësore e letrare në veçanti, sekreti dhe çelësi i zbërthimit të tyre lidhet drejtpërsëdrejti me vetë fjalën, mënyrën e ndërtimit apo prejardhjes së tyre. Mund ta fillojmë me vetë fjalën “ligj”,e cila në anglisht bën law, në frëngjisht loi, në italisht legge, ku ligj është vetë termi Yll, rreth të cilit rrotullohet e tërë Dija. Më pas do të përmendim termin rregull, që në anglisht i thonë rule, në frëngjisht règle, në gjermanisht Regel, në italisht, regola, ku rregullin e përbën sinonimia dhe metafora që ekziston mes këtyre dy rrënjëve. Tjetër shembull është crase (krazë), që sipas fjalorëve shpreh kontraksionin e zanores fundore të një fjale me zanoren e fjalës pasardhëse. Por, në fakt, ky shpjegim s'është i plotë, pasi crase është në të vërtetë një "krasitje" e zanores te grupi car, cer, cir, cor, cur, char, cher etj. si te emri Krisht, shembull model i një crase, pasi ai vjen nga togfjalëshi "që Ar ishte", pra, Floriri apo Aris, Perëndia "greke" e Luftës. Kraze të tilla janë dhe br, fr, pr, phr, vr, wr që ne kemi paraqitur më parë te tabela e pjesores së foljes shqipe bëj.Terma të tjerë, që flasin vetë për veten e tyre janë metateza, metafora etj. Larousse e shpjegon gabim metatezën, apo e mjegullon qëllimisht këtë term, duke na dhënë si shembull metateze kalimin nga frëngjishtja e vjetër, formage në frëngjishten e re fromage, ku me metatezë nënkupton vendkëmbimin e r-së nga for- me fro-. Kodi i shqipes na mëson se te for- dhe fro- ne s'kemi asnjë lloj vendkëmbimi të ndonjë bashkëtingëlloreje apo rrokjeje, pasi or, dhe ro janë e njëjta gjë, e që të dyja janë forma të rrënjës shqipe AR. Tjetër është metateza, e tjetër kërkon të na thotë Larousse në shpjegimin e kësaj fjale, një linjë që ndjek edhe Fjalori i Gjuhës Shqipe, duke përdorur fjalën vendkëmbim. Te metateza, dhe te shembujt që sjell Larousse, s'kemi të bëjmë me asnjë vendkëmbim. Te for- dhe fro- ne dallojmë dy fjalë, fjalën - shkronjë f = ay dhe fjalën rrokje or = ro = ar. Pra, në thelb, aty në rastin më të mirë kemi një rrotullim të or në ro. Edhe këtij rrotullimi, hollë - hollë, s'dihet se ç'kah do t'i japim, pasi kur të zbërthehen të gjitha fjalët etimologjikisht do të shihet se do të kemi po aq fjalë me ro sa dhe me or në temën e tyre. Duke pranuar këtë konfuzion të fundit si metatezë, le të mësojmë përse fjala metathesis është vetë metatezë: ajo vetë ka në përbërje të saj një MET, që është e rrotulluara e TEM, THEM. Jo vetëm nga ana kuptimore, as edhe pse termi është 100 % shqip, por edhe sikur vendkëmbimi të ishte për një çast identik me metatezën, farkimi i fjalës metatezë flet për mendje gjeniu, më bukur e në mënyrë më lakonike ky term s'kishte si të kryhej.A, e, i, oA, e, i, o në fund të fjalës shprehin rëndom barazimin kuptimor mes dy a më shumë pjesëve përbërëse të fjalës.Gjatë rrjedhës së historisë gjuhëtarët kanë përdorur disa truke fjalëformuese, të cilat kanë qenë të mirëpritura, pasi kanë kontribuar në pasurimin e leksikut dhe zhvillimin e gjuhës në përgjithësi. Por sot, pas shumë shekujsh, në valën e “globalizmit”" të bujshëm dhe "demokratizimit" shurdhues të "shoqërisë", mbajtja fshehur e këtyre teknikave fjalëformuese zbulon thelbin antidernokratik të të gjitha atyre shkollave dhe gjuhëtarëve, që përpiqen të mbajnë të vërtetat shkencore (gjuhësore) larg njerëzve, larg brezit që po rritet.Ndër truket fjalëformuese, që, gjuhëtarët kanë shfrytëzuar për formimin e fjalëve të reja, po përmendim formimin e fjalëve në shqip, anglisht e frëngjisht me anë të parashtesave kundërshtuese si pa, de-, dhe prapashtesën mohuese -less. Përpara se këto parashtesa të fiksoheshin me kuptimin që kanë sot, ato kanë shërbyer për të krijuar fjalë të reja përmes një back - formation, duke ngatërruar kështu dhe gjuhëtarët më të zotë. Kështu p.sh. kemi:anglisht. nga - less (yll është) janë formuar fjalë si cease nga ceaseless, key nga keyless etj. Në frëngjisht nga fjalë që fillojnë me dem (them) -janë krijuar foljet mentir, monter, masquer, ménager etj.Kështu që këtu parashtesa de(përveç se kur buron nga shqipja de = them.) është një truk mashtrues që fsheh lojën e vërtetë fjalëformuese.Në shqip, fjalë që fillojnë me parashtesën pa-: i dukshëm vjen nga i padukshëm, fytyrë vjen nga i pafytyrë etj, etj.Mjetet e shfrytëzuara për formimin e fjalëve janë të pasura dhe kushdo që do t'i ngjitet shpatit të thepisur të etimologjisë do të zbulojë vërtet gjëra mahnitëse e të mrekullueshme.Disa shembuj çiftesh fjalëformueseZakonisht, fjalët janë formuar me ndihmën e dy prej rrënjëve kryesore të shqipes apo trajtat e shkurtuara të tyre. Jo rrallë ndeshim brenda një fjale përsëritje të së njëjtës "ide", që s'ka asnjë funksion tjetër veç kujdesit te leksikografit anonim apo dijetar për të mos rënë në përsëritje me një fjalë tjetër, apo që fjala e krijuar të ketë një tingëllim të veçantë e muzikalitet të spikatur. Më poshtë po japim fjalë të krijuar me çifte rrënjësh të tilla.Ar & AyArabisht: ArabiaAr & BërëNë shqip: arbër, dëfryerAr vjenNë anglisht. Sheriff, SherwoodArabisht. mutesarrif, SharifFrëngjisht. arriver, arriviste, dëfëquerGreqisht. metamorfo, Orfeis,SerifosAr & YllAnglisht: graseless, reestablishLatinisht: gracilis, stabilireAt & ArArabisht: kadarAnglisht: scatterLatinisht: quarter quattuorShqip: katër shkatërrojTurqisht: kederlenmekAt & YllLatinisht: adolescent, adulariAy & ArArabisht: MuzaferGreqisht:aforismos, varvarosItalisht: barbiereShqip: i bardhë, bërthamë, hapësirë, var, varr, vardisem, i varfër, i verbër, veremAy & AtAnglisht:. put (forth)Latinisht: ab esse ad posse valetAy & bërëAnglisht:. put (forth)Arabisht: Muzaaffar, MuzawitTurqisht: Muzafer,Ay, e, i , o & vjenAnglisht eve, even, evening, if, of, off, often, openGjermanisht:. eben, ob, obenFrëngjisht:. abusiveAy & yllAnglisht: deep, pleaseArabisht: FaisalFrëngjisht: corbeau, plaisirGjermanisht:. tiefGreqisht: apostolos, kaliptoLatinisht: abilis, apostolus, debilitare, falsus, notabilis, placereSllavisht: bjellij, Bulgaria, BiellorusiaShqip: Bulqiza, fal, fall, fellë (thellë), fellësi (thellësi), korbi, pëlqyerTurgisht: damlla, havale, havalandirmak, kurban,Bërë AiAnglisht: brightGjermanisht: ausbreiten, breitBërë ArGreqisht. frenirisBërë AtFrëngjisht: parachuteItalisht: fruttoBërë AyAnglisht: sproutGreqisht:. festivalE bërë, bërë EItalisht: divertireturqisht. myzevirBërë IGreqisht:. (dhen) bori, frenitis, parasitosLatinisht:. experientialShqip: buriBërë OLatinisht: parochialisBërë YllShqip:frujti (Bu)O & IGregisht: paroikosShqip. nevojë, përvojëI & EShqip: përgjigjeO & PlGreqisht: opionLatinisht: opiumVjen EItalisht: vendereVjen I, I vjenShqip: venitem, ngadhënjye, mallëngjyeYll & ArFrëngjisht: alentourHebraisht: Elazar, YisraelLatinisht: cardinalis, ludicrousShqip: rrotullohem, sorollatje, ulurasYll & AtArabisht: MuslihuddinFrëngjisht: lutterGreqisht: lepta, leftaShqip: luftojYll bërëAnglisht: glowerGreqisht: kalisperaHollandisht: TillburgLatinisht: turb- (turbulentus, turbidus, turbare, perturbare etj.), temporalisPortugalisht: BrasilShqip: i qelbur, turbulluar, valë, ylberYll & IAnglisht: illusiveFrëngjisht: ëlusive,Yll vjen Anglisht: Albion, alive, eleven, loveArabisht: tevekkelFrëngjisht: Gilbert, Gelbart, HolbainGjermanisht: Hilbert, liebenLatinisht: faeculentus, Helveticus, velosRusisht: BjellorussiaSllavisht: Bullatovi, Jugoslavi, SlovakiShqip: teveqel, Veqilharxhi, thelb (thelpinj)Turqisht. tevekel, vekilTogfjalëshi “q’është thirrur (quajtur)c + am+ thirr, thërr(as)ch + am + thirr, thërr(as)g + am + thirr, thërr(as)h + am + thirr, thërr(as)k + am + thirr, thërr(as)q, qu + am + thirr, thërr(as)ku thir, thërr(as) zhvillohet sipas vargjeve:thërras tar, ter, tir, tor, tur, rat, ret, rit, rot, rut; tra, tre, tri, tro, tru; dar, der, dir, dor, dur, rad, red, rid, rod, rud; dra, dre, dri, dro, dru; thar, ther, thir, thor, thur, rath, reth, rith, roth, ruth; thra, thre, thri, thro, thru; dhar, dher, dhir, dhor, dhur, radh, redh, ridh, rodh, rudh; dhra, dhre, dhri, dhro, dhru;Shembuj:Anglisht: Astral, Astir, Austria, - caster, gallantry, Ontario, underFrëngjisht: dëmentir , demonter,Gjermanisht: unterItalsht: intriganteShqip: Gjirokastër, Kastrati, KastriotidheAnglisht:: trap, ThursdayItalisht: triste, TriesteFlamisht: trekken, troostenFrwngjisht: diriger, guiderGjermanisht: TreppenShqip: drejt, troç, trokas, turbulluarTurqisht: -tirmak, -turmak, -dirmakTogfjalëshi "është thënë" (quajtur)p.sh.- anthus, anthosNë toponimi gjejmë prapashtesën "që thonë", pra, që quhet:-dam, den, -don, -dun, -din, -gton, -cton, qthon p.sh.Anglisht: Washington, autoktonFrëngjisht: VerdunHollandisht: RotterdamShqip: tokëFolja them sipas formulës x (j)am ku x = t, d, th, dhda, de, di do, du, ad, ed, id, od, ud, ta, te, ti, to, tu, at, et, it, ot, ut, tam, tan, tem, ten, tim, tin, tom, ton, tum, tun, mat, nat, met, net, mit, nit, mot, not; muf, nut; tas, tes, tis, tos, tus, sat, set, sit, sot, sut, dam, dan, dem, den, dim, din, dom, don, dum, dun, mad, nad, med, ned, mid, nid, mod, nod, mud, nud; das, des, dis, dos, dus, sad, sed, sid, sod, sud; tham, than, them, then, thim, thin, thom, thon, thum, thun, math, nath, meth, neth, mith, nith, moth, noth, muth, nath thas, thes, this, thos, thus, sath, seth, sith,, soth, suth ; tha, the, thi, tho, thu, ath, eth, ith, oth, uth ; dham, dhan, dhem, dhen, dhim, dhin, dhom, dhon, dhum, dhun, madh, nadh, medh, nedh, midh, nidh, modh, nodh, mudh, nudh; dhas, dhes, dhis, dhos, dhus, sadh, sedh, sidh, sodh, sudhdha, dhe, dhi, dho, dhu, adh, edh, idh, odh, udh.Shtesë: sam, sem, sim, som, sum, sin, son, sun, mas, mes, mis, mos, mus, sham, shem, shim; shom, shum, mash, mesh, mish, mosh, mush, maz, mez, miz, moz, muzShembuj me foljen them ndër gjuhë të ndryshme:Arabisht: altin, mysliman, myslyman, mytesarifAnglisht: fathom, phantom, phantom, time, Thomson, Thomas, ThompsonFrëngjisht: alentour, ceintureGjermanisht: BismarckGreqisht: temenios (temena turq.), fatos, pothosLatinisht: eztinguere, distinguere, limit, phantasma, intendere, praendere, temporalis, tempus, ultimaShqip: bredhur, dëmtim, habitem, avitem, dredhur, mbledhur, mbreti, përtim, sorollatje, shpëtim, shpërthim, tingull, themel, ThumanëFjalë që ndihmojnë për zbërthimin e koditGjuhëtarë e leksikografë kanë lënë në çdo gjuhë gjurmë të "rregullave të fjalëformimit”, "të rregullave të shndërrimeve fonetike", aq sa po të kishim mundësi t'i rreshtonim të gjitha në një shkrim do të shtrohej pyetja se përse duheshin kaq shumë shembuj e po aq përsëritje të bezdishme.Kështu p.sh.Frëngjisht: auparavant = au para av ështëLatinisht: oculis o = ul, facilis fa = ilShqip: vështirë v = irRrugë të pasurimit të fjalës me kuptime të rejabrutto nga Brutuskatil nga Catilinaseverus nga Severiustutkun nga Tuttankhamon

Antonime[redaktoni]

Fjalë të prejardhura[redaktoni]

Folja (j)am, siç e kemi thënë dhe në shkrimet tona të mëparshme, paraqitet me vargjet e mëposhtme. Të gjitha këtyre trajtave u mungojnë kategoritë e numrit. kohës dhe mënyrës, në fjalë ato shprehin rëndom vetëm kuptimin e foljes jam në v. 111. njëjës, të së tashmes së dëftores është.am, an, ern, en, im, in,om, on, um, un, ma, na, me, ne, mi, ni, mo, no, mu, nu; as, es, is, os, us, sa, se, si, so, su; ash, esh, ish, osh, ush, sha, she, shi, sho, shu; az, ez, iz, oz, uz, za, ze, zi, zo, zu, azh, ezh, izh, ozh, uzh, zha, zhe, zhi, zho, zhuTOGFJALËSHI “Q + (J’)AM”Togfjalëshi "që + jam", që merr trajta të shumta sipas formulës x * (j) am ku x = c, ch, h, g, gj, j, k, qu, y, z, x.Kështu p.sh. kemi:c + (j’)amcam cem cim com cumcan cen cin con cuncas ces cis cos cussac sec sic soc succash cesh cish cosh cushshac shec shic shoc shuccaz cez ciz coz cuzzac zec zic zoc zuccazh cezh cizh cozh cuzhzhac zhec zhic zhoc zhucch + (j’)amcham chem chim chom chumchan chen chin chon chunchas ches chis chos chussach sech sich soch suchchash chesh chish chosh chushshach shech shich shoch shuchchaz chez chiz choz chuzzach zech zich zoch zuchchazh chezh chizh chozh chuzhzhach zhech zhich zhoch zhuchh + (j’)amham hem him hom humhan hen hin hon hunhas hes his hos hussah seh sih soh suhhash hesh hish hosh hushshah sheh shih shoh shuhhaz hez hiz hoz huzzah zeh zih zoh zuhhazh hezh hizh hozh huzhzhah zheh zhih zhoh zhuhg + (j’)amgam gem gim gom gumgan gen gin gon gungas ges gis gos gussag seg sig sog suggash gesh gish gosh gushshag sheg shig shog shuggaz gez giz goz guzzag zeg zig zog zuggazh gezh gizh gozh guzhzhag zheg zhig zhog zhuggj + (j’)amgjam gjem gjim gjom gjumgjan gjen gjin gjon gjungjas gjes gjis gjos gjussagj segj sigj sogj sugjgjash gjesh gjish gjosh gjushshagj shegj shigj shogj shugjgjaz gjez gjiz gjoz gjuzzagj zegj zigj zogj zugjgjazh gjezh gjizh gjozh gjuzhzhagj zhegj zhigj zhogj zhugjj + (j’)amjam jem jim jom jumjan jen jin jon junjas jes jis jos jussaj sej sij soj sujjash jesh jish josh jushshaj shej shij shoj shujjaz jez jiz joz juzzaj zej zij zoj zujjazh jezh jizh jozh juzhzhaj zhej zhij zhoj zhujk + (j’)amkam kem kim kom kumkan ken kin kon kunkas kes kis kos kussak sek sik sok sukkash kesh kish kosh kushshak shek shik shok shukkaz kez kiz koz kuzzak zek zik zok zukkazh kezh kizh kozh kuzhzhak zhek zhik zhok zhukqu + (j’)amquam quem quim quom quumquan quen quin quon quunquas ques quis quos quussaqu sequ siqu soqu suququash quesh quish quosh quushshaqu shequ shiqu shoqu shuququaz quez quiz quoz quuzzaqu zequ ziqu zoqu zuququazh quezh quizh quozh quuzhzhaqu zhequ zhiqu zhoqu zhuquy + (j’)amyam yem yim yom yumyan yen yin yon yunyas yes yis yos yussay sey siy soy suyyash yesh yish yosh yushshay shey shiy shoy shuyyaz yez yiz yoz yuzzay zey ziy zoy zuyyazh yezh yizh yozh yuzhzhay zhey zhiy zhoy zhuyz + (j’)amzam zem zim zom zumzan zen zin zon zunzas zes zis zos zussaz sez siz soz suzzash zesh zish zosh zushshaz shez shiz shoz shuzzaz zez ziz zoz zuzzaz zez ziz zoz zuzzazh zezh zizh zozh zuzhzhaz zhez zhiz zhoz zhuzx + (j’)amxam xem xim xom xumxan xen xin xon xunxas xes xis xos xussax sex six sox suxxash xesh xish xosh xushshax shex shix shox shuxxaz xez xiz xoz xuzzax zex zix zox zuxxazh xezh xizh xozh xuzhzhax zhex zhix zhox zhuxShembuj:Anglisht. custom, kin, kinship,Arabisht. zekatGreqisht. PentateuqosGjermanisht. Urkunde, Verkuendigung, KundeLatinisht. -caes- (Caesar), -ces-, - cis-, -cus-, -sec- , -socsectus, socialisShqip. çështje, i veçantëToponimihamAnglisht. Hampton, Tottenham,X “Q'ish”Togfjalëshin "që ish", ndër të tjera, e gjejmë në trajtat: cc, gg, kk, ss, zzE, i, o, (u) dhe p, b, f, v,Kombinimi mes e, i, o, (u) dhe p, b, f, v, të cilat shprehin në mënyrë të sintetizuar Au, yllin, arin, atin dhe un(ë) kanë shërbyer për të shtuar larminë e mjeteve shprehëse, lakonicitetin e tyre dhe në mungesë të informacionit dhe të errësirës së plotë mbi gjenezën e tyre të fshehin përmbajtjen a të mbulojnë ndonjëherë karakterin skandaloz e të turpshëm moralisht dhe ideologjikisht të vetë fjalës. Këto shkronja - fjalë apo fjalë - shkronja duke u kombinuar me rrënjët Yll, Ar, Ay, At, dhe Unë si dhe me pesë foljet kryesore të shqipes dhe të gjithë gjuhëve të botës si Bëj, Jam, Them, Thërras dhe Vij, kanë krijuar shumicën e fjalëve të pazbërthyeshme apo të zbërthyera keq deri më sot nga gjuhëtarët. Kështu, nga këto kombinime do të hasni "rrënjë" të tilla si angl. if, of, off, gjer. ob, oben, shqipja në qoftë se, shqipja e turq. qofte etj. etj. Kobinime të tilla marrin trajtën aff, afp, afv, etj., effe, effi, ev, evo, etj. ifi, ip, iper, etj., off, ofp, opf, ov, etj. pfl e kështu me radhë. Këto "rrënjë" prapa kuptimit të fjalës, pra primitivisht duan të thonë "ay yl1 vjen", dhe "ay yll është bërë".Kur bëjmë fjalë për mjetet fjalëformuese, vëmendje duhet treguar në leximin, kuptimin e zbërthimin e vetë termave të terminologjisë shkencore, të cilat flasin më shumë se shpjegimi i thatë që na japin fjalorët. S'mjafton që ne t'u nxëmë kuptimin, por lipset të mësojmë t'i zbërthejmë vetë këto terma, pasi leksikografi dhe shkencëtari kanë fshehur në vetë termin çelësin e "rregullit" apo ligjit që kanë dashur të na transmetojnë. Kështu, te shumica e termave shkencore në përgjithësi dhe atyre gjuhësore e letrare në veçanti, sekreti dhe çelësi i zbërthimit të tyre lidhet drejtpërsëdrejti me vetë fjalën, mënyrën e ndërtimit apo prejardhjes së tyre. Mund ta fillojmë me vetë fjalën “ligj”,e cila në anglisht bën law, në frëngjisht loi, në italisht legge, ku ligj është vetë termi Yll, rreth të cilit rrotullohet e tërë Dija. Më pas do të përmendim termin rregull, që në anglisht i thonë rule, në frëngjisht règle, në gjermanisht Regel, në italisht, regola, ku rregullin e përbën sinonimia dhe metafora që ekziston mes këtyre dy rrënjëve. Tjetër shembull është crase (krazë), që sipas fjalorëve shpreh kontraksionin e zanores fundore të një fjale me zanoren e fjalës pasardhëse. Por, në fakt, ky shpjegim s'është i plotë, pasi crase është në të vërtetë një "krasitje" e zanores te grupi car, cer, cir, cor, cur, char, cher etj. si te emri Krisht, shembull model i një crase, pasi ai vjen nga togfjalëshi "që Ar ishte", pra, Floriri apo Aris, Perëndia "greke" e Luftës. Kraze të tilla janë dhe br, fr, pr, phr, vr, wr që ne kemi paraqitur më parë te tabela e pjesores së foljes shqipe bëj.Terma të tjerë, që flasin vetë për veten e tyre janë metateza, metafora etj. Larousse e shpjegon gabim metatezën, apo e mjegullon qëllimisht këtë term, duke na dhënë si shembull metateze kalimin nga frëngjishtja e vjetër, formage në frëngjishten e re fromage, ku me metatezë nënkupton vendkëmbimin e r-së nga for- me fro-. Kodi i shqipes na mëson se te for- dhe fro- ne s'kemi asnjë lloj vendkëmbimi të ndonjë bashkëtingëlloreje apo rrokjeje, pasi or, dhe ro janë e njëjta gjë, e që të dyja janë forma të rrënjës shqipe AR. Tjetër është metateza, e tjetër kërkon të na thotë Larousse në shpjegimin e kësaj fjale, një linjë që ndjek edhe Fjalori i Gjuhës Shqipe, duke përdorur fjalën vendkëmbim. Te metateza, dhe te shembujt që sjell Larousse, s'kemi të bëjmë me asnjë vendkëmbim. Te for- dhe fro- ne dallojmë dy fjalë, fjalën - shkronjë f = ay dhe fjalën rrokje or = ro = ar. Pra, në thelb, aty në rastin më të mirë kemi një rrotullim të or në ro. Edhe këtij rrotullimi, hollë - hollë, s'dihet se ç'kah do t'i japim, pasi kur të zbërthehen të gjitha fjalët etimologjikisht do të shihet se do të kemi po aq fjalë me ro sa dhe me or në temën e tyre. Duke pranuar këtë konfuzion të fundit si metatezë, le të mësojmë përse fjala metathesis është vetë metatezë: ajo vetë ka në përbërje të saj një MET, që është e rrotulluara e TEM, THEM. Jo vetëm nga ana kuptimore, as edhe pse termi është 100 % shqip, por edhe sikur vendkëmbimi të ishte për një çast identik me metatezën, farkimi i fjalës metatezë flet për mendje gjeniu, më bukur e në mënyrë më lakonike ky term s'kishte si të kryhej.A, e, i, oA, e, i, o në fund të fjalës shprehin rëndom barazimin kuptimor mes dy a më shumë pjesëve përbërëse të fjalës.Gjatë rrjedhës së historisë gjuhëtarët kanë përdorur disa truke fjalëformuese, të cilat kanë qenë të mirëpritura, pasi kanë kontribuar në pasurimin e leksikut dhe zhvillimin e gjuhës në përgjithësi. Por sot, pas shumë shekujsh, në valën e “globalizmit”" të bujshëm dhe "demokratizimit" shurdhues të "shoqërisë", mbajtja fshehur e këtyre teknikave fjalëformuese zbulon thelbin antidernokratik të të gjitha atyre shkollave dhe gjuhëtarëve, që përpiqen të mbajnë të vërtetat shkencore (gjuhësore) larg njerëzve, larg brezit që po rritet.Ndër truket fjalëformuese, që, gjuhëtarët kanë shfrytëzuar për formimin e fjalëve të reja, po përmendim formimin e fjalëve në shqip, anglisht e frëngjisht me anë të parashtesave kundërshtuese si pa, de-, dhe prapashtesën mohuese -less. Përpara se këto parashtesa të fiksoheshin me kuptimin që kanë sot, ato kanë shërbyer për të krijuar fjalë të reja përmes një back - formation, duke ngatërruar kështu dhe gjuhëtarët më të zotë. Kështu p.sh. kemi:anglisht. nga - less (yll është) janë formuar fjalë si cease nga ceaseless, key nga keyless etj. Në frëngjisht nga fjalë që fillojnë me dem (them) -janë krijuar foljet mentir, monter, masquer, ménager etj.Kështu që këtu parashtesa de(përveç se kur buron nga shqipja de = them.) është një truk mashtrues që fsheh lojën e vërtetë fjalëformuese.Në shqip, fjalë që fillojnë me parashtesën pa-: i dukshëm vjen nga i padukshëm, fytyrë vjen nga i pafytyrë etj, etj.Mjetet e shfrytëzuara për formimin e fjalëve janë të pasura dhe kushdo që do t'i ngjitet shpatit të thepisur të etimologjisë do të zbulojë vërtet gjëra mahnitëse e të mrekullueshme.Disa shembuj çiftesh fjalëformueseZakonisht, fjalët janë formuar me ndihmën e dy prej rrënjëve kryesore të shqipes apo trajtat e shkurtuara të tyre. Jo rrallë ndeshim brenda një fjale përsëritje të së njëjtës "ide", që s'ka asnjë funksion tjetër veç kujdesit te leksikografit anonim apo dijetar për të mos rënë në përsëritje me një fjalë tjetër, apo që fjala e krijuar të ketë një tingëllim të veçantë e muzikalitet të spikatur. Më poshtë po japim fjalë të krijuar me çifte rrënjësh të tilla.Ar & AyArabisht: ArabiaAr & BërëNë shqip: arbër, dëfryerAr vjenNë anglisht. Sheriff, SherwoodArabisht. mutesarrif, SharifFrëngjisht. arriver, arriviste, dëfëquerGreqisht. metamorfo, Orfeis,SerifosAr & YllAnglisht: graseless, reestablishLatinisht: gracilis, stabilireAt & ArArabisht: kadarAnglisht: scatterLatinisht: quarter quattuorShqip: katër shkatërrojTurqisht: kederlenmekAt & YllLatinisht: adolescent, adulariAy & ArArabisht: MuzaferGreqisht:aforismos, varvarosItalisht: barbiereShqip: i bardhë, bërthamë, hapësirë, var, varr, vardisem, i varfër, i verbër, veremAy & AtAnglisht:. put (forth)Latinisht: ab esse ad posse valetAy & bërëAnglisht:. put (forth)Arabisht: Muzaaffar, MuzawitTurqisht: Muzafer,Ay, e, i , o & vjenAnglisht eve, even, evening, if, of, off, often, openGjermanisht:. eben, ob, obenFrëngjisht:. abusiveAy & yllAnglisht: deep, pleaseArabisht: FaisalFrëngjisht: corbeau, plaisirGjermanisht:. tiefGreqisht: apostolos, kaliptoLatinisht: abilis, apostolus, debilitare, falsus, notabilis, placereSllavisht: bjellij, Bulgaria, BiellorusiaShqip: Bulqiza, fal, fall, fellë (thellë), fellësi (thellësi), korbi, pëlqyerTurgisht: damlla, havale, havalandirmak, kurban,Bërë AiAnglisht: brightGjermanisht: ausbreiten, breitBërë ArGreqisht. frenirisBërë AtFrëngjisht: parachuteItalisht: fruttoBërë AyAnglisht: sproutGreqisht:. festivalE bërë, bërë EItalisht: divertireturqisht. myzevirBërë IGreqisht:. (dhen) bori, frenitis, parasitosLatinisht:. experientialShqip: buriBërë OLatinisht: parochialisBërë YllShqip:frujti (Bu)O & IGregisht: paroikosShqip. nevojë, përvojëI & EShqip: përgjigjeO & PlGreqisht: opionLatinisht: opiumVjen EItalisht: vendereVjen I, I vjenShqip: venitem, ngadhënjye, mallëngjyeYll & ArFrëngjisht: alentourHebraisht: Elazar, YisraelLatinisht: cardinalis, ludicrousShqip: rrotullohem, sorollatje, ulurasYll & AtArabisht: MuslihuddinFrëngjisht: lutterGreqisht: lepta, leftaShqip: luftojYll bërëAnglisht: glowerGreqisht: kalisperaHollandisht: TillburgLatinisht: turb- (turbulentus, turbidus, turbare, perturbare etj.), temporalisPortugalisht: BrasilShqip: i qelbur, turbulluar, valë, ylberYll & IAnglisht: illusiveFrëngjisht: ëlusive,Yll vjen Anglisht: Albion, alive, eleven, loveArabisht: tevekkelFrëngjisht: Gilbert, Gelbart, HolbainGjermanisht: Hilbert, liebenLatinisht: faeculentus, Helveticus, velosRusisht: BjellorussiaSllavisht: Bullatovi, Jugoslavi, SlovakiShqip: teveqel, Veqilharxhi, thelb (thelpinj)Turqisht. tevekel, vekilTogfjalëshi “q’është thirrur (quajtur)c + am+ thirr, thërr(as)ch + am + thirr, thërr(as)g + am + thirr, thërr(as)h + am + thirr, thërr(as)k + am + thirr, thërr(as)q, qu + am + thirr, thërr(as)ku thir, thërr(as) zhvillohet sipas vargjeve:thërras tar, ter, tir, tor, tur, rat, ret, rit, rot, rut; tra, tre, tri, tro, tru; dar, der, dir, dor, dur, rad, red, rid, rod, rud; dra, dre, dri, dro, dru; thar, ther, thir, thor, thur, rath, reth, rith, roth, ruth; thra, thre, thri, thro, thru; dhar, dher, dhir, dhor, dhur, radh, redh, ridh, rodh, rudh; dhra, dhre, dhri, dhro, dhru;Shembuj:Anglisht: Astral, Astir, Austria, - caster, gallantry, Ontario, underFrëngjisht: dëmentir , demonter,Gjermanisht: unterItalsht: intriganteShqip: Gjirokastër, Kastrati, KastriotidheAnglisht:: trap, ThursdayItalisht: triste, TriesteFlamisht: trekken, troostenFrwngjisht: diriger, guiderGjermanisht: TreppenShqip: drejt, troç, trokas, turbulluarTurqisht: -tirmak, -turmak, -dirmakTogfjalëshi "është thënë" (quajtur)p.sh.- anthus, anthosNë toponimi gjejmë prapashtesën "që thonë", pra, që quhet:-dam, den, -don, -dun, -din, -gton, -cton, qthon p.sh.Anglisht: Washington, autoktonFrëngjisht: VerdunHollandisht: RotterdamShqip: tokëFolja them sipas formulës x (j)am ku x = t, d, th, dhda, de, di do, du, ad, ed, id, od, ud, ta, te, ti, to, tu, at, et, it, ot, ut, tam, tan, tem, ten, tim, tin, tom, ton, tum, tun, mat, nat, met, net, mit, nit, mot, not; muf, nut; tas, tes, tis, tos, tus, sat, set, sit, sot, sut, dam, dan, dem, den, dim, din, dom, don, dum, dun, mad, nad, med, ned, mid, nid, mod, nod, mud, nud; das, des, dis, dos, dus, sad, sed, sid, sod, sud; tham, than, them, then, thim, thin, thom, thon, thum, thun, math, nath, meth, neth, mith, nith, moth, noth, muth, nath thas, thes, this, thos, thus, sath, seth, sith,, soth, suth ; tha, the, thi, tho, thu, ath, eth, ith, oth, uth ; dham, dhan, dhem, dhen, dhim, dhin, dhom, dhon, dhum, dhun, madh, nadh, medh, nedh, midh, nidh, modh, nodh, mudh, nudh; dhas, dhes, dhis, dhos, dhus, sadh, sedh, sidh, sodh, sudhdha, dhe, dhi, dho, dhu, adh, edh, idh, odh, udh.Shtesë: sam, sem, sim, som, sum, sin, son, sun, mas, mes, mis, mos, mus, sham, shem, shim; shom, shum, mash, mesh, mish, mosh, mush, maz, mez, miz, moz, muzShembuj me foljen them ndër gjuhë të ndryshme:Arabisht: altin, mysliman, myslyman, mytesarifAnglisht: fathom, phantom, phantom, time, Thomson, Thomas, ThompsonFrëngjisht: alentour, ceintureGjermanisht: BismarckGreqisht: temenios (temena turq.), fatos, pothosLatinisht: eztinguere, distinguere, limit, phantasma, intendere, praendere, temporalis, tempus, ultimaShqip: bredhur, dëmtim, habitem, avitem, dredhur, mbledhur, mbreti, përtim, sorollatje, shpëtim, shpërthim, tingull, themel, ThumanëFjalë që ndihmojnë për zbërthimin e koditGjuhëtarë e leksikografë kanë lënë në çdo gjuhë gjurmë të "rregullave të fjalëformimit”, "të rregullave të shndërrimeve fonetike", aq sa po të kishim mundësi t'i rreshtonim të gjitha në një shkrim do të shtrohej pyetja se përse duheshin kaq shumë shembuj e po aq përsëritje të bezdishme.Kështu p.sh.Frëngjisht: auparavant = au para av ështëLatinisht: oculis o = ul, facilis fa = ilShqip: vështirë v = irRrugë të pasurimit të fjalës me kuptime të rejabrutto nga Brutuskatil nga Catilinaseverus nga Severiustutkun nga Tuttankhamon

Në gjuhë tjera[redaktoni]


Anglisht - Albanian
Gjermanisht
Frëngjisht
Polonisht
Japonisht
Hollandisht
Italisht
Suedisht
Portugalisht
Spanisht
Kroatisht
Arabisht
Greqisht
Boshnjakisht
Persisht


Rusisht
Kinezisht
Finlandishte albanialainen fi:albanialainen


Norvegjisht
Esperanto
Danisht
Sllovakisht
Hebraisht
Çekisht
Hungarisht
Luksemburgisht
Maqedonisht
Latinisht
Letonisht
Rumanisht


Katalanisht
Serbisht
Sllovenisht
Indonezisht
Bullgarisht
Turqisht
Ukrainisht
Lituanisht
Koreanisht
Bjellorusisht
Irlandisht
Estonisht
Venecianisht
Interlingua
Anglishte e thjeshtë

Referencat[redaktoni]